En Eski Kitap Nedir? Tarihsel Gerçek mi, Efsane mi?
Kitapların tarihi, insanlığın medeniyetine dair birçok efsane, mit ve gerçeği bir araya getirir. Herkesin bildiği bir soruya gelince: “En eski kitap nedir?” Cevap, toplumların kültürlerine, tarihsel bakış açılarına ve hatta kişisel inançlara göre değişkenlik gösterir. Ancak bu sorunun arkasındaki tartışmayı göz ardı etmek mümkün değil. Kitap denince akla gelenin her zaman yazılı, kağıda basılmış bir nesne olmadığını kabul etmemiz gerekiyor. Pek çok kişi Yazıtlar ya da Papirüs gibi yazılı belgeleri, sadece birer aracı ya da tarihsel işaretler olarak görüyor. O zaman, gerçekten “kitap” dediğimiz şeyin kökeni ne olmalı? Gerçekten tüm bu yazılı belgeleri birleştirip onları kitap olarak değerlendirmek doğru mu?
Eski Kitapların Tanımı ve Gerçekten Kitap mı?
Birçok kişi için En eski kitap denince akla, bilinen en eski yazılı metinler gelir. Bu yazılı metinlerden en çok bilinenlerden biri, Mezopotamya’dan çıkan Sümer Tabletleri’dir. Ancak bu metinler, taş üzerine kazınmış ve son derece kaba bir dilde yazılmışlardır. Bu noktada ilk sorumuz geliyor: Bu metinleri gerçekten kitap olarak kabul edebilir miyiz? Kitap dediğimizde aklımıza sayfa sayfa çevrilen, düzenli ve anlamlı bir biçimde yazılmış bir eser gelmeli. O zaman, bir tablet ya da bir papirüs parçası ne kadar kitap olabilir?
Bazı tarihçiler, En eski kitap olarak kabul edilen ilk eserlerin Epik ya da Efsaneler olduğunu savunuyor. Örneğin, Antik Yunan’dan Homeros’un İlyada ve Odysseia destanları söz konusu olduğunda, bunlar da halk arasında kitap olarak tanımlanır. Ancak burada bir çelişki vardır. Bu eserler, ilk başta sözlü olarak nesilden nesile aktarıldı. Yani yazıya dökülmeden önce kitap diyebileceğimiz bir statüye sahip değillerdi. O zaman, sözlü kültürle başlayan ve yazıya dökülen bu metinleri tam olarak ne şekilde değerlendirmeliyiz?
Kağıt ve Matbaanın Devreye Girmesi: Kitap Kavramı Değişiyor mu?
Peki ya matbaanın icadıyla birlikte “kitap” kavramı gerçekten evrildi mi? Kimilerine göre matbaanın icadı, kitabın gerçekte doğuşunu simgeliyor. Ancak bu görüş de eleştirilebilecek bir bakış açısıdır. Çünkü matbaanın icadı, yazılı metinlerin çoğalmasını sağlasa da, ilk “kitap” fikri yazının kendisine dayanıyordu. Kaldı ki, ilk basılı kitaplardan çok önce, el yazması kitaplar bir elit sınıfın yalnızca kendine özgü bir aracıyken, matbaanın yaygınlaşması yalnızca bilgiyi değil, aynı zamanda okuma yazma kültürünü de derinden değiştirdi. Herkesin erişebileceği bir bilgi kaynağının doğuşu, aslında “kitap” kavramını ne kadar doğru tanımladığımıza dair daha karmaşık bir tartışma başlatıyor.
Toplumsal ve Kültürel Değerler: Kitap Sadece Okuma Aracı Mıdır?
Bir diğer önemli tartışma konusu, kitabın toplumsal ve kültürel anlamıdır. Bugün kitaplar, eğitim ve kişisel gelişim aracıdır. Ancak eski zamanlarda kitap, genellikle elit sınıfların, dini liderlerin ya da yönetici sınıfların erişebileceği, bilgiyi tekellerinde tutabilecekleri bir objeydi. Bu noktada en eski kitapların toplumda ne gibi bir etkisi olduğu sorusu akıllara gelir. Gerçekten bir kitap, sadece bilgi aktaran bir araç mıydı, yoksa bir toplumun gücünü elinde tutan bir sembol müydü?
En eski kitapların çoğu, sadece bilimsel ya da dini metinlerdi. Halkın eğitimi ve toplumların eşit bilgiye erişimi gibi kavramlar o dönemin kitap kültüründe yoktu. Örneğin, Kutsal Kitaplar da birer bilgi kaynağıydı, ama aynı zamanda toplumları şekillendiren ve bazen de baskı altında tutan metinlerdi. Hangi açıdan bakarsak bakalım, kitabın aslında çok daha karmaşık bir rol oynadığını ve onun sosyal anlamının zamanla nasıl değiştiğini kabul etmeliyiz.
Yazının Değeri: Gerçekten İlk Kitaplardan Ne Öğrendik?
Eski kitapları, yazılı kültürün ilk örnekleri olarak değerlendirirken, onlardan ne öğrendik? Gerçekten kitaplar, insanları daha bilinçli hale getirdi mi? Bu sorulara vereceğimiz cevaplar, bizi sadece tarihe değil, aynı zamanda günümüz kitap kültürüne ve eğitim sistemimize de daha eleştirel bakmaya yönlendirebilir. Zira kitaplar hala toplumların en değerli bilgi araçları olsalar da, aynı zamanda toplumsal baskıların ve sınıfsal ayrımların da bir aracı olabilirler.
Sonuç: Kitaplar Bir Devrim mi, Yoksa Herkesin Erişebileceği Bir Araç mı?
En eski kitabı ve onun tarihsel gelişimini düşündüğümüzde, karşımıza çıkan sorular oldukça provokatif. Kitapların tarihsel yolculuğuna nasıl bakmalıyız? Kitaplar, toplumların güç dinamiklerini değiştiren bir devrim mi, yoksa sadece belirli sınıfların bilgilerini halkla paylaşma aracı mıydı? Bugün hala bu sorulara yanıt bulmak, tarihsel bakış açımızı yeniden şekillendirmemizi sağlayabilir.
Sizce kitabın doğuşu, insanlık için bir devrimdi mi, yoksa bilginin sadece belirli bir elit grubun elinde bir araç olarak mı kalmaya devam etti?